چهارشنبه ٠١ آذر ١٣٩٦
 
صفحه اصلی|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|پيوندها
عنوان
ایران
همدان - غار علي صدر
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[عضویت]
اشتراک خبرنامه
نام :   
ایمیل :   

باسمه تعالی

 

حق آموزش زنان در اسلام و غرب

دکتر فائزه عظیم زاده اردبیلی

 يكي از ويژگي‌هاي هر انسان عاقل،کمال‌جویي او مي‌باشد كه به‌طور مرتب به سوي آن گام برمي‌دارد و در اين راه بسي سختي‌ها و مشكلات را تحمل مي‌نمايد تا به مقصد و مقصود خود برسد. ممكن است در «مصداق» كمال و شناسایي آن تفاوت‌هایی وجود داشته باشد و هر كسي چيزي را براي خويش كمال تصوّر نمايد، اما در تحصيل كمال همگان يكسان بوده و با علاقه‌ی تمام آن را دنبال مي‌نمايند. هركس كه بخواهد در دنيا آگاهانه زندگي نموده و وظايف ديني و اجتماعي و خانوادگي خويش را به‌طور مطلوب انجام دهد، بايد در پي تحصيل علم و آگاهي باشد و در اين تكليف تمام انسان‌ها مشترك مي‌باشند و نه تنها راهيان اين راه در ايجاد چنين اجتماع مطلوبي مسئول هستند، بلكه تمام انسان‌هاي عاقل و شايسته و حتي حكومت وقت، در به وجود آوردن چنين وضعي مسئوليت سنگيني را بر عهده دارند.

ازجهت اجتماعي، مهم‌ترين و مؤثرترين عامل در بهره‌برداري بهينه از منابع مادي و معنوي و به‌طور اساسي توسعه‌ی فرهنگي و اقتصادي هر جامعه‌اي، دانش و ظرفيت علمي نيروي انساني آن است.

در دهه‌ی 60 در پي انتشار نتايج پژوهش عدّه‌اي از اقتصاددانان در زمينه‌ی نقش نيروي انساني متخصّص در تسريع فرايند رشد و توسعه‌ی اقتصادي، گروه ديگري از اقتصاددانان به اثبات اين مطلب پرداختند كه كليد توسعه‌ی اقتصادي منابع مادي نبوده، بلكه به‌طور کامل در انسان خلاصه مي‌شود. آن‌ها با آزمون‌هاي مكرر نشان دادند كه رشد كشورها به دليل افزايش سرمايه‌گذاري در آموزش نيروي انساني بوده است.

بر اين اساس از اوايل دهه‌ی 70 نقش زنان در فرآيند توسعه بسيار مورد توجه صاحب‌نظران قرارگرفت.[1]

لارنس ايج ساموز معاون و اقتصاددان ارشد بانك جهاني در اين خصوص مي‌نويسد: «شايد عجيب به نظر رسد كه آموزش دختران، موضوع كار اقتصاددانان قرار گيرد. اما افزايش مشاركت زنان در توسعه به همان اندازه كه موضوعي اجتماعي است، موضوعي اقتصادي نيز به شمار مي‌رود. اقتصاد با تكيه بر كاوش انگيزه‌ها، شيوه‌اي مفيد براي يافتن علل محروميت دختران از آموزش و فرصت‌هاي شغلي به دست مي‌دهد. پژوهش‌هاي تازه و محاسبات دقيق نشان مي‌دهدكه آموزش زنان، هم براي خود آنان، و هم براي خانواده و جامعه‌اي كه در آن زندگي مي‌كنند، بسيار سودمند است. به واقع در طول تصدي‌ام به عنوان اقتصاددان ارشد بانك جهاني، معتقد شده‌ام كه در صورت شناخت تمامي منافع، سرمايه‌گذاري در آموزش دختران شايد پربارترين سرمايه‌گذاري در جهان در حال توسعه باشد».

آموزش دختران، بهترين اميدها را براي از بين بردن چرخه‌ی محروميت زنان عرضه مي‌دارد. تحصيل بيشتر، درآمد زنان و مردان ـ هر دو ـ را افزايش مي‌دهد. اما آموزش دختران، قواعد اجتماعي گسترده‌تري در‌پي‌دارد. دانش‌آموختگي زنان، به دليل ايجاد درآمد افزون‌تر و نفوذ بيشتر آنان در خانواده و نيز آثارمستقيم دانايي وآگاهي ايشان، تأثيرات اجتماعي شگرفي درپي‌خواهد داشت... او مي‌تواند فرزند كمتر، ولي سالم‌تري داشته باشد و مراقب پيشرفت آنان با تضمين موقعيت برابر دختران و پسران نيز باشد. آموزش دختران، احتمال آموزش و سلامت فرزندان آنان را نيز بيشتر مي‌كند. اين‌گونه است كه دوري ناميمون به دوري مبارك بدل مي‌گردد.

 علم ثابت كرده است كه سطح آموزش و تحصيل يك مادر، به عنوان انگيزه‌اي براي فرزندان وي عمل مي‌كند. مبارزه و رسيدن به حداقل سطح آموزش و تحصيل مادر انگيزه‌ي مهمي است. ثابت شده است كه ارتباط ميان سطح آموزش مادر و فرزندان، بسيار كارآمدتر و مؤثرتر از ارتباطي است كه ميان تحصيلات پدر و فرزندان وجود دارد. اگر فرزندان هميشه آرزو داشته باشند، به سطح تحصيلات مادرشان برسند يا از آن هم بيشتر روند، ممكن است كليد رفع فقر را از طريق آموزش بزرگسالان و دردرجه‌ي اول مادران جستجو كنيم. اگر موفق شويم، ده تا بيست درصد از مادران را در يك كشور باسواد كنيم، مطمئن خواهيم شد كه باسوادي فرزندان آن‌ها افزايش مي‌يابد.

 اكنون معلوم شده است كه با آموزش يك پسر، يك فرد تحصيل‌كرده خواهيم داشت، اما از طريق آموزش يك دختر يك ملت تحصيل‌كرده خواهيم داشت.

در ضمن يک مادر باسواد، خانواده‌ي سالمتری را می‌تواند هدايت کند. او نه تنها نسبت به تغذيه‌ي فرزندان، علم و آگاهی پيدا می‌کند، بلکه در ارتباط با ياری از وقايع و اتفاقات غير منتظره‌ي مربوط به بهداشت و سلامت نيز آگاه می‌شود. همچنين، شاخص باسوادی زنان، موجبات کاهش مرگ و مير اطفال و مادران را فراهم می‌آورد. به دنبال باسواد شدن زنان، بسياری از خرافات نيز در ارتباط با بيماري‌ها و... از ميان می‌رود. [2]

اساس و بنيان توسعه بر دانش و صنعت است و افراد جامعه در صورت عدم برخورداري از دانش و آگاهي لازم، امكان دسترسي به علوم و فنون و تكنولوژي مورد نياز براي رشد و پيشرفت را پيدا نخواهند كرد. نقش‌آفريني زنان در فرآيند توسعه منوط به آن است كه خود را به سلاح علم، دانش، آگاهي و بصيرت لازم براي درك واقعيت‌هاي جامعه و حقيقت‌هاي هستي مزين نمايند. در غيراين صورت به يك ابزار منفعل مبدل خواهند شد. به عبارت ديگر زنان تنها بهره‌مندشوندگان از مواهب توسعه نيستند، بلكه در فرآيند توسعه به عنوان عاملان و ايجادكنندگان آن به شمار مي‌روند. افزايش بهره‌وري نيروي كار زنان از طريق آموزش‌هاي مهارت زا، تسهيل دسترسي آن‌ها به منابع مورد نياز و دگرگوني در باورهاي زنان نسبت به توانايي‌هاي خود، همگي تضميني در جهت مشاركت سازنده‌تر و توزيع عادلانه‌تر منابع توسعه خواهد بود.

به‌طور‌كلي مي‌توان گفت كه توسعه‌ي هر كشور در گرو به كارگيري صحيح عوامل مؤثر در آن است. زنان نيز به عنوان نيمي از منابع انساني نه تنها موضوع توسعه هستند، بلكه اهرم مؤثري در پيشبرد اهداف توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي به شمار مي‌آيند. بنابراين آموزش زنان سهم زيادي در توسعه‌ي كشور خواهد داشت.

ظهور اسلام علاوه بر آنكه تحولي عظيم در جايگاه اجتماعي و حقوقي زنان پديد آورد، باعث ايجاد نقطه عطفي تاريخي در جايگاه فرهنگي آنان شد كه يكي از مظاهر آن تحول در مسائل آموزش زنان بود.

پيامبر(ص) از همان آغاز بعثت، جهاد مقدّس پيكار با بي‌سوادي را از خانه‌ي خود آغاز كرده بود. بلاذري با سند روايت مي‌كند كه هنگام ظهور اسلام در مكّه تنها هفده نفر باسواد بودند. وي پس از شمردن اسامي آن‌ها، از يك زن قريشي نام می‌برد كه در دوره‌ي جاهليت مقارن ظهور اسلام، خواندن و نوشتن مي‌دانست. نام او «شفا» دختر عبدالله بن عبد شمس بود. اين زن مسلمان شده بود و از مهاجران اوليه و از زنان فاضل به شمار مي‌رفت. اين زن همان است كه به دستور پيامبر(ص) به حفصه همسر پيامبر(ص) كتابت آموخت. بلاذری آن گاه از زنانی نام می‌برد که در صدر اسلام هم می‌نوشتند و هم می‌خواندند و یا تنها می‌خواندند؛ مانند ام کلثوم دختر عقبه بن ابی معیط، عایشه دختر سعد، کریمه دختر مقداد، شفا دختر عبدالله بن عدویه.

نخستین بار مواد آموزشي دين اسلام از سوي پيامبر(ص) به حضرت خديجه(س) تعليم داده شد. پس از خديجه(س) فاطمه بنت اسد مادر حضرت علي(ع)، دومين زن مسلمان بود، که تحت آموزش تعالیم اسلامی قرار گرفت. همچنين حضور آگاهانه‌ی تعدادي از زنان مسلمان همراه شوهران خود در هجرت به حبشه، نشانگر آشنايي آنان با تعاليم و معارف اسلامي بود، که به‌طور مستقیم توسط پیامبر یا به‌طور غیرمستقیم توسط شوهرانشان آموزش می‌دیدند.

با استقرار دولت پيامبر(ص) در مدینه و پی‌ریزی شالوده‌های نخستین حکومت اسلامی و بنیانگذاری مسجد برای عبادت و تعلیم معارف اسلامی، آموزش زنان نيز دچار تحوّلي شگرف شد. پيامبراكرم(ص) بخشي از اوقات خود را به آموزش زنان اختصاص مي‌داد و علومي مانند قرآن، مسائل اخلاقي و مسائل حلال و حرام را به زنان تعليم مي‌داد. همچنين پيامبر(ص) در هنگام سخنراني‌هاي عمومي درمسجد، عنايت ويژه‌اي به رساندن پيام خود به زنان داشت. در يكي از روايات از قول ابن عباس چنين نقل شده است كه در روز عيد فطر پيامبر(ص) پس از پايان سخنراني خود كه در آن به تشريح زكات فطره (صدقه) پرداخته بود، احتمال داد كه زنان صحبت‌هاي او را نشنيده باشند، از اين رو به موعظه‌ی آنان پرداخت و آنان را به پرداخت فطريه (صدقه) فرمان داد.

همان طوركه گفته شد، گاهي پيامبر(ص) شخصاً به آموزش زنان مي‌پرداخت و زنان نيز سؤالات خود را از پيامبر(ص) مي‌پرسيدند. به عنوان مثال زينب عطاره كه به خريد و فروش لوازم آرايش زنان اشتغال داشت، نزد پيامبر(ص) آمد و ازچگونگي آفرينش جهان پرسيد. رسول خدا نيز پاسخ وي را به‌طور مشروح از ابتدای خلقت بیان فرمود.

روایت شده كه زنان مدينه به نزد پيامبر اكرم(ص) رفته و گفتند: ای پيامبر خدا(ص)! مردان بر ما فزونی يافته‏اند، پس روزی را مخصوص ما قرار ده (كه در آن به تعلیم مسايل اسلامی بپردازيم) و پيامبر اكرم(ص) روزی را مخصوص آنان قرار داد كه در آن به وعظ و تعليم و تذكر آن‌ها می‏پرداخت»[3]. همچنين از زنی به نام ام‏هشام دختر حارثه بن‏نعمان نقل شده است كه می‏گفت: «من سوره «ق و القرآن المجيد» را از زبان پيامبر اكرم(ص) فرا گرفتم كه هر روز جمعه آن را بر بالای منبر می‏خواند»اين نص نشان‏دهنده‌ی حضور فعال زنان در مسجد و فراگيری احكام از زبان پيامبر اكرم(ص) است. پيامبر اكرم(ص) نيز در هنگام سخنراني‌های عمومی در مسجد عنايت ويژه‏ای به رساندن پيام خود به زنان داشتند.

در زمان پيغمبر اکرم مساجد، مراكز تعليمات عمومي بود كه زنان نيز مي‏توانستند به آن رفت و آمد كنند و در مجالس علمي آن حضور يابند. زنان در صدر اسلام نه تنها از حق تحصيل دانش برخوردار بودند، بلكه اين حق را هم داشتند كه به تعليم و نشر دانش بين زنان و مردان بپردازند و در بين آنان معلمان‏ و استاداني در بخش‏هاي مختلف علوم اسلامي وجود داشت، به ويژه در زمينه‌ي علم حديث كه‏ زنان مي‏توانستند درآن رشته به درجه‌ي استادي نايل شوند و در اين‏ باره با محدثان و حافظان بزرگ‏ به رقابت ‏برخيزند و نمونه‌ي بارزي در امانت و عدالت‏ باشند. كار زنان محدث به جايي رسيد كه ‏علما و ناقدان حديث اعتبار و اعتماد كاملي براي آنان قايل شدند كه بسياري از بزرگان از بين ‏دانشمندان مشهور اسلام نتوانستند به اين مرتبه از اعتماد نايل شوند.

دختر پيامبر اكرم و همسران او در زمان حيات و پس از رحلت آن حضرت مرجع در مسايل ‏ديني و فقهي بودند و خانه‌ي هر يك از ايشان به منزله‌ي مدرسه‏اي بود كه طالبان دانش و حديث در آن‏ اجتماع مي‌‏كردند و به فراگرفتن احكام شريعت و انواع دانش و حكمت‏ سرگرم مي‏شدند. بين مردم ‏و همسران پيامبر نيز پرده‏اي آويخته بود تا كسي نتواند ايشان را ببيند. بزرگان صحابه بسياري از مسايل دقيق و مهم را از زنان پيامبر مي‏پرسيدند. به اين ترتيب زن در روزگار پيامبر و صدر اسلام يكي از مصادر دانش و مورد تأييد دين و پذيرش جامعه بود.

از ديگر مواد آموزشی دوره‌پیامبر (ص) «شعر» است كه از جمله‌ي زنان شاعرعمره دختر خنساء است که متبحر در مرثيه‏سرايی بوده و پيامبر اكرم(ص) به مرثيه‏های او گوش فرا می‏داده است.صفيه عمه‌ي پيامبر اكرم(ص) و نيز ام‏ذرّ همسر ابوذر دو تن از شاعرانی هستند كه در اين دوره مطرح بوده‌اند. از ديگر مواد آموزشی زنان در اين دوره‌، «علم طب» می‏باشد كه گرچه شاهد زنانی ماهر در بخشی از آن (همچون مداوای مجروحان) می‏باشيم، اما در بيشتر موارد ازچگونگی فراگيری و آشنايی آنان از اين علم بی‏خبريم. در هنگام گزارش بعضی از جنگ‌های پيامبراكرم(ص)، به نام زنانی برخورد می‏كنيم كه همراه سپاه بوده و در خيمه‏های ويژه‏ای به مداوای مجروحان می‏پرداخته‌‏اند

يكي از ويژگي‌هاي هر انسان عاقل، كمال جویي او مي‌باشد و در اين راه مشكلات و سختي‌هاي زيادي را تحمل مي‌كند. كسب علم و آگاهي، يكي از شاخه‌هاي كمال به حساب مي‌آيد. هر كسي كه بخواهد در دنيا آگاهانه زندگي كند و وظايف ديني و اجتماعي و خانوادگي خويش را به‌طور مطلوب انجام دهد، بايد درپي تحصيل علم باشد. به همين جهت است كه روشن‌ترين موضوعات در اسلام، جانبداري اصولي از رشد علم و گسترش آموزش و دانايي در سطح جامعه است.

تمام آيات و رواياتي كه درباره‌ی تحصيل علم و دانش وارد شده، همانند «يا ايها الناس» و «يا ايها الذين آمنوا» عمومي است و شامل زن‌ها هم مي‌شود.

خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: «هل يستوي الذين يعلمون و الذين لا يعلمون[4]»؛ یعنی: آيا آنان‌كه مي‌دانند و آنان‌كه نمي‌دانند، برابرند.

«يرفع الله الذين آمنوا منكم و الذين اوتوا العلم درجات[5]»؛ یعنی: خداوند درجه‌ی آنان را كه ايمان آوردند و آنان‌كه از علم بهره‌مند شدند، بالا مي‌برد.

 در آيه‌ي ديگر آمده است: «قل هل يستوي الاعمي و البصير ام هل تستوي الظلمات و النور[6]»؛ یعنی: بگو آيا چشم نابيناي جاهل و ديده‌ی بيناي عالم يكسان است؟ آيا ظلمات و تاريكي جهالت با نور علم و معرفت مساوي است؟

در آيات متعدد، يكي از اهداف رسولان "تعليم" دانسته شده و اين امر مختص به مردان نگرديده است. «كما أرسلنا فيكم رسولاً منكم يتلوا عليكم آياتنا و يزكيكم و يعلمكم الكتاب والحكمه و يعلمكم ما لم تكونوا تعلمون[7]»؛ یعنی: همان گونه كه در ميان شما پيامبراني از شما فرستاديم تا آيات ما را بر شما تلاوت ‌كنند، شما را تزكيه كرده كتاب و حكمت آموزند و به شما بياموزند آنچه را كه نمي‌دانستيد.

در آيه‌ي مذكور، «تزكيه» و «تعليم» با هم ذكر شده و به صيغه‌ي مذكر آمده است. آيا مي‌شود تزكيه و تعليم را منحصر به مردان دانست؟ فقها مي‌گويند بعضي عمومات و كليات از تخصيص ابا دارد و لحن و بيان به گونه‌اي است كه قابل تخصيص نيست و مطلب آن چنان است كه براي عقل قابل تبعيض نمي‌باشد. اگر بگوييم كه تعليم تنها به مردان اختصاص دارد، لازم مي‌آيد كه در ديگر موارد نيز، زنان از كليه‌ی احكام و فرائض معاف باشند.

افزون بر آن خداوند در سوره‌ي مجادله می‌فرماید: «یفسح الله لکم و اذا قیل انشزوا فانشزوا یرفع الله الذین امنوا منکم و الذین اوتوا العلم درجات و الله بما تعملون خبیر[8]» و نیز می‌فرماید: «انّما یتذکّر اولوالالباب»؛ یعنی: «تنها خردمندانند که عبرت می‌گیرند[9]».

امام علي(ع) در این زمینه مي‌فرمايند: «ما اخذ الله علي اهل الجهل ان يتعلّموا، حتي اخذ علي اهل العلم ان يعلّموا [10]»؛ یعنی: به همان اندازه‌اي كه فرد بي‌سواد وظيفه دارد با عشق بيشتر براي با سواد شدن گام بردارد، به همان اندازه نيز شخص با سواد مسئول است كه افراد بي‌سواد را تعليم نمايد.

اساساً جامعه‌ي اسلامي آنگاه زنده است كه هماهنگي لازم در تلاش علمي و بينش اسلامي ايجاد نموده و پيروي خود از اسلام را در اين راه به اثبات برساند؛ زيرا حيات اسلام به علم و آگاهي بستگي دارد و شايد هيچ موضوعي در قرآن مجيد به اندازه‌ی علم، مورد اهميت قرار داده نشده است. پيامبر(ص) مي‌فرمايند: «العلم حيات الاسلام و عماد الدين»؛ یعنی: دانش مايه‌ی زندگي و حيات اسلام و ستون دين مي‌باشد. در مورد فضيلت و آثارعلم، امام علي(ع) مي‌فرمايد: «العلم اصل كلّ خير و الجهل اصل كلّ شر[11]»؛ یعنی: سرچشمه‌ی تمام خوبي­ها از علم و دانش و ريشه‌ی تمام فسادها از جهل و بي‌سوادي است.

پيامبر(ص) نیز مي‌فرمايند: «طلب العلم فريضه علي كل مسلم، ألا إن الله يحب بغاه العلم[12]»؛ یعنی: علم و دانش براي تمام انسان‌ها يك فريضه‌ي ديني و تكليفي الهي است؛ زيرا خداوند اهل دانش را دوست مي‌دارد.

ممكن است برخي تصور كنند كه چون كلمه‌ی «مسلم»، صيغه‌ی مذكر است اين توهّم پيش مي‌آيد كه تحصيل علم مختص مردان است. استاد مطهري در اين زمينه پاسخ مي‌دهد كه: «نخست آنکه در بعضي نقل‌هايي كه در كتب شيعه است، كلمه‌ی مسلمه هم در اين حديث قيد شده است و دوم آن که از اين تعبيرات اختصاص فهميده نمي‌شود. مسلم يعني مسلمان، اعمّ از اينكه زن يا مرد باشد. در همه‌ی مواردي كه شبيه اين تعبير هست، همين طور عموميت دارد. در اين‌گونه موارد جنسيت دخالت ندارد، اسلاميت دخالت دارد. حتي اگر به جاي كلمه‌ی «مسلم»، كلمه «رجل» هم ذكر شده بود، باز به اصطلاح فقها الغاء خصوصيت مي‌شد ».[13]امام علي(ع) در يك دستور كلي و عمومي مي‌فرمايند: «حكمت و دانش، گمشده‌ی مؤمن است آن را به دست آوريد، اگرچه صاحب علم منافق باشد».[14]

در حديث ديگري از پيامبر(ص) به‌طور صريح بيان شده است كه: «تحصيل علم و فراگيري علوم اسلامي براي تمام زنان و مردان واجب و لازم مي‌باشد».[15]

بنا برآنچه بيان شد مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه يكي از روشن‌ترين مواضع اسلام، جانبداري اصولي از علم‌آموزي، توسعه‌ي‌آموزشي و گسترش دانش‌افزايي در بين زنان است. با توجه به آيات و احاديثي كه بيان شد و در يك سطح وسيع‌تر، با يك نگاه كلي به نظام الهي اسلام، به خوبي در‌مي‌يابيم كه جانب‌داري‌ها و دفاعيات اسلام از آموزش و تحصيل زنان، در مقايسه با ساير مكاتب فكري و ديني جهان بي‌نظير است. بنابراين از آنجا كه حق آموزش و تحصيل، از حقوق طبيعي و فطري انساني محسوب شده و هيچ ارتباطي با زنانگي و مردانگي ندارد، اسلام نيز با نگرش متين و متقن خود، براي حق تحصيل و آموزش همه‌ی انسان‌ها، اعمّ از مرد و زن، ارزش بسيار ويژه‌اي قائل شده است.

بايد توجه داشت كه با درك ضرورت آموزش زنان در توسعه‌ی كشور، در سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي به آموزش زنان توجه زيادي معطوف گرديد، به گونه‌اي كه افزايش نسبت زنان باسواد كشور از 26 درصد در سال 1355،. به 88 درصد در سال 1385، يكي از افتخارات نظام جمهوري اسلامي به شمار رفته است.

 کشورهای غربی، حتی در سده‌های اخیر و تا سده‌ی نوزدهم میلادی، حق آموزش و فرهنگ زنان را منکر می‌شدند. صادقانه‌ترین تعبیررا در این باره مولیر نمایشنامه‌نویس فرانسوی دارد. وی در نمایشنامه «زنان دانشمند» از زبان یکی از قهرمانان قصه چنین بیان می‌کند: «به دلایل عدیده‌ای شایسته نیست که زن وقت خود را در راه آموزش و فرهنگ تلف کند، چرا که وظایف اساسی او چیزی بیشتر از تربیت فرزندان، خانه‌داری، تأمین نیازهای افراد خانواده و میانه‌روی در هزینه‌های زندگی نیست».

اما به تدریج در اواخر سده‌های هفدهم میلادی، ترنّم صداهای ضعیفی در مورد آموزش زنان، در سطح بسیار کم و محدودی شنیده شد. در رأس منادیان تعلیم زنان، اندیشمند فرانسوی، فینلون قرار داشت. وی در کتاب خود با عنوان «تربیت دختران» که در سال 1680 میلادی انتشار یافت، از آموزش زنان و دختران، داد سخن سر داد و دفاع کرد؛ ولی این نداها، با پاسخ قابل ملاحظه‌ای از سوي كشورهاي اروپايي در آن دوره‌، مواجه نشد؛ بلكه روند مقابله با آموزش زنان از سوي گروه‏هاي مخالف اين امر تا اواخر سده‌ی نوزدهم ادامه يافت. [16]

از اوايل دهه‌ی 1970، مسائل مربوط به مشاركت زنان در فرايند برنامه‌هاي آموزش عالي و توسعه‌ي ملي در دستور كار سازمان‌هاي آموزشي و عمراني بسياري از كشورهاي جهان قرارگرفت[17]؛ چنانكه هانري ماريون استاد سابق دانشكده‌ي ادبيات پاريس مي‌نويسد: «از آن زمان تعليمات ابتدايي براي پسر و دختر تقريباً در همه‌ی كشورهاي اروپا اجباري شده است و تعليمات متوسطه اگرچه اجباري نيست ولي عمومي است يعني هركس كه بخواهد مي‌تواند تحصيل كند، ولي تعليمات عاليه در فرانسه و ايتاليا تنها قسمت تحصيل ادبيات و علوم اجتماعي و طب و حقوق براي زن‌ها مجاز و ميسر است و در شرايط ورود و امتحانات پسر و دختر مساوي هستند ولي در آلمان و اتريش تحصيلات عاليه براي دختران در مدارس عاليه جايز نيست و در انگلستان مدارس مخصوصي براي تحصيلات عاليه‌ي زن‌ها موجود است كه از آن جمله مدرسه‌ي طب لندن كه مخصوص زن‌ها است ولي در مدرسه عالي كمبريج و آكسفورد ورود دختران و زنان جايز نيست[18]».

در كشورهاي كوچك اروپا مانند سوئيس و بلژيك و سوئد و نروژ و دانمارك ميدان تحصيل براي زنان وسيع‌تر است و زن‌ها در تمام رشته‌هاي تحصيلات عاليه شركت مي‌كنند و هيچ شرط و قيدي درميان نيست و از اين حيث بر ممالك معظم برتري دارند.[19]

البته اين نسبت درجات و عام و خاص بودن تحصيلات و تبعيض از اوایل سده‌ی بيستم به تدريج از ميان رفته و پس از جنگ اول عمومي تحصيل براي زن و مرد اروپایي مساوي و حتي حقوق سياسي زن‌ها در نتيجه‌ی تحصيلات عاليه بيشتر شده و در انتخابات مجلس‌ها شركت پيدا كردند.[20]

 ازنيمه‌ی دوم سده‌ی هجدهم با شکل‌گيری نهضت فمينيسم اصولاً مسئله‌ي زن ومرد از نظر مراتب دانش و هنر و آزادي آنان به كلي حل شد، به ويژه پس از جنگ جهانی دوم زنان غربی توانستند با تلاش خود اين حق را برای خود تثبيت کنند به گونه‌ای که در متون قانون اساسی کشورهای غربی اين حق برای هر فردی از جامعه اعم از زن و مرد به رسميت شناخته شده است. به عنوان مثال در ماده‌ی چهارم قانون اساسی سوئيس آمده است: «همه‌ی مردم سوئيس در برابر قانون مساوی هستند. در کشور سوئيس برده‌ای وجود ندارد و موقعيت جغرافيایی، نژاد، افراد يا خاندان‌ها دارای برتری نيستند. زن و مرد در حقوق با هم برابر بوده و قانون امکان برابری، به ويژه در زمينه‌ي خانواده، آموزش و کار را فراهم می‌آورد[21]».

 

نتایج


1-         آموزش و تحصيل، از حقوق طبيعي و فطري انساني محسوب شده و هيچ ارتباطي به جنسيت ندارد. در ماده‌ي 26 اعلاميه‌ي جهاني حقوق بشر هم اين حق براي همه‌ي افراد ـ اعم از زن و مرد ـ به رسميت شناخته شده است.

         ظهور اسلام باعث ايجاد نقطه‌ي عطفي تاريخي در جايگاه فرهنگي زنان شد كه يكي از مظاهر آن تحول در مسائل آموزش زنان بود.

         آيات و روايات بسياري در مورد ارزش و اهميت علم‌آموزي وجود دارد كه در هيچ يك از آن‌ها، حق آموزش به مردان اختصاص داده نشده است و حتي در برخي روايات به‌طور صريح، حق آموزش هم حق زنان و هم حق مردان، بيان شده است.

         قانون اساسي ايران نيز كه ملهم ازتعالیم اسلام است، حق آموزش زنان را به رسميت مي‌شناسد و دولت را موظف مي‌كند كه تمامي امكانات كشور را براي رشد و تعالي افكار و انديشه‌هاي افراد جامعه بسيج كند.

         در ديگر كشورهاي اسلامي همچون عربستان و مراكش نيز به پيروي از قوانين اسلامي، حق آموزش زنان به رسميت شناخته شده است.

          نكته‌اي كه در اينجا بايد به آن اشاره كرد اين است كه مراد از حق يكسان در تعليم و آموزش، يكسان بودن نوع آموزش زن و مرد در همه‌ي موارد نيست؛ چرا كه در اين مورد نيز بايد بر اساس ويژگي‌هاي روحي و جسمي زن و مرد، نوع آموزش و هدف آن تعيين شود و اين تقسيم بندي به معناي هرگونه تبعيض در دانش يا اختصاص دادن آموزش به قشر و جنس خاصي نمي‌باشد، بلكه بهره‌وري بهينه از فرصت‌ها و امكانات است. اين مطلب در كنوانسيون و كشورهاي غربي درنظرگرفته نشده است. در حالي كه اسلام در اين مورد نيز همچون ساير موارد به ويژگي‌هاي فطري زن و مرد توجه كرده است و قوانين خود را بر اين اساس مقرر داشته است.

         بنا بر آنچه بيان شد، مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه يكي از روشن‌ترين مواضع اسلام، جانب‌داري اصولي از علم‌آموزي، توسعه‌ي آموزشي و گسترش دانش‌افزايي در بين زنان است. با توجه به آيات و روايات وارده در اين زمينه و در يك سطح وسيع‌تر، با يك نگاه كلي به نظام الهي اسلام، به خوبي درمي‌يابيم كه جانب‌داري‌ها و دفاعيات اسلام از آموزش زنان در مقايسه با ساير مكاتب فكري و ديني جهان بي‌نظير است

 

.   

فهرست منابع

1.        القرآن الکریم

2.        آموزگار، حبيب‏الله، مقام زن درآفرينش، تهران، اقبال، چاپ دوم، 1355

3.    اداره‌ي کل توافق‌های بین‌المللی، قانون اساسی ایالات متحده آمریکا، ترجمه‌ي شهرام ارشدنژاد، تهران، گیل، چاپ اول، 1380

4.        ـــــــ، قانون اساسی کشور فرانسه، تهران، اداره‌ي کل قوانین ومقررات کشور، چاپ اول، 1376

5.        ـــــــ، قانون اساسی جمهوری ایتالیا، تهران، اداره‌ي کل قوانین ومقررات کشور، چاپ اول، 1375

6.بلاذري، ابوالحسن، فتوح البلدان، ترجمه‌ي رضوان محمدرضوان، بيروت، دارالكتب العلميه، 1398

7.        جعفري لنگرودي، محمدجعفر، ترمينولوژي حقوق، تهران، كتابخانه‌‌ي گنج دانش، چاپ 2، 1367

8.        خامنه‌ای، سیدعلی، رساله‌ي اجوبه الاستفتائات، ترجمه‌ي احمدرضا حسینی، تهران، الهدی، 1381

9.        دشتی، محمد، نهج البلاغه، قم، نشر مشرقین، چاپ هفتم، 1379

10.  دفتر توافق‌های بین‌‌المللی، قانون اساسی اسپانیا، تهران، معاونت پژوهش تدوین و تنقیح قوانین و مقررات کشور، چاپ اول، 1381

11.  ـــــــ، قانون اساسي سوئيس، ترجمه‌ي مهدي رستگار‌اصل، تهران، معاونت پژوهش و تدوين و تنقيح قوانين و مقررات كشور، چاپ اول، 1378

12.  ـــــــ، قانون اساسي عربستان سعودي، ترجمه‌ي مهدي توراني، تهران، معاونت پژوهش و تدوين و تنقيح قوانين ومقررات كشور، 1378

13.  ـــــــ، قانون اساسي كانادا، ترجمه‌ي مهدي رستگار‌اصل، تهران، معاونت پژوهش و تدوين و تنقيح قوانين ومقررات كشور، چاپ اول، 1378

14.  ـــــــ، قانون اساسي مراكش، ترجمه‌ي مهدي رستگار‌اصل، تهران، معاونت پژوهش و تدوين و تنقيح قوانين ومقررات كشور، 1378

15.  دوآ، آرلت هيمن، آزادي‌هاي عمومي و حقوق بشر، ترجمه‌ي يوسف مولايي و رشيد برناك، تهران، دانشگاه تهران، دانشكده‌ي حقوق وعلوم سياسي، 1382

16.  رسولی محلاتی، سید هاشم، (ترجمه و تحقیق)، غررالحکم و دررالکلم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، 1378

17.    شيخ الاسلامي، حسين، ترجمه‌ي غررالحكم و دروالكلم، قم، انصاريان، بي‌تا

18.    شيخي، محمدتقي، جامعه شناسي زنان وخانواده، تهران، شركت سهامي انتشار، چاپ اول، 1380

19.    طباطبايی یزدی، محمدکاظم، العروه الوثقی، لبنان، مؤسسه‌ي الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم‌، 1409

20.  طغرانگار، حسن، حقوق سياسي ـ اجتماعي زنان قبل و بعد ازانقلاب اسلامي ايران، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، چاپ اول، 1383

21.    العك، خالدعبدالرحمن، صوره من حياه صحابيات الرسول، بيروت، دارالالباب، چاپ اول، 1409

22.    ـــــــ، حياه الصحابيات، دمشق، دارالحكمه للطباعه والنشر، چاپ اول، 1410،  ج‌1

23.    قمی، عباس، سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار، تهران، فراهانی، چاپ اول، 1363

24.    كليني، محمدبن يعقوب، اصول كافي، تصحیح محمدجعفر شمس الدین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1411

25.  كينگ، اليزابت، نقش آموزش درتوسعه‌ي  اقتصادي، ترجمه‌ي  غلامرضا آزاد ارمكي، تهران، روشنگران، چاپ اول، 1376

26.    مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت / لبنان، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، 1403 هـ ق

27.    مطهري، مرتضي، ده‌گفتار، تهران، صدرا، چاپ هجدهم، 1381

28.    موسوي خميني، روح‌الله، تحريرالوسيله، قم، انتشارات اسلامي، بي‌تا

29.  نجفي، محمدحسن، جواهرالكلام، تحقيق و تصحيح محمود قوچاني، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ ششم، 1362

30.    نصيري، محمد، حقوق بين‌الملل خصوصي، تهران، آگاه، چاپ هفتم، 1379

31.    هاشمي، محمد، حقوق بشروآزادي‌هاي اساسي، تهران، نشرميزان، چاپ اول، 1384

32.    پژوهشكده‌ي زنان دانشگاه الزهراء، مجموعه مقالات سمينار زن در يافته‌هاي نوين پژوهشي،

33.  عظيم زاده اردبيلي، فائزه السادات، «نگرشي بر سير تاريخي وتطبيقي حقوق زن در ايران»، نداي صادق، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، شماره‌ي 11، پاييز 1377

 

 



اليزابت م. کينگ، نقش آموزش در توسعه‌ي اقتصادی، ترجمه‌ی غلامرضا آزاد ارمکی (تهران: روشنگران، چ اول، 1376) ص 350

محمد تقی شيخی، جامعه شناسی زنان و خانواده (تهران: شرکت سهامی انتشار، چ اول، 1380) ص188

خالد عبدالرحمن العک، صوره من حياه صحابيات الرسول (ص) (بيروت: دارالالباب، چ اول، 1409) ص23

زمر، 9

مجادله، 11

رعد، 16

بقره، 151

زمر، 11

رعد، 19

محمد دشتي، نهج البلاغه (قم: نشر مشرقين، چ هفتم، 1379) حكمت 478، ص 743

سید هاشم رسولي محلاتي، غررالحكم و درر الكلم (تهران: دفتر نشرفرهنگ اسلامي، چ دوم، 1378) ص 161

محمدبن یعقوب الکلینی، اصول الکافی، تصحيح محمدجعفر شمس الدین، ج 1، ص 135؛ مهدی مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص60

3  مرتضی مطهري، ده گفتار (تهران: صدرا، چ هیجدهم، 1381) ص 173؛ مرضیه روشن فر، زن، اشتغال و مالكيت (تهران: برگ زیتون، چ اول، 1382) ص15

محمد دشتي، نهج البلاغه، حكمت 80، ص641

محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 1، ص 172؛ علی‌اکبر بابازاده، مسائل ازدواج و حقوق خانواده، ص 346؛ مهدی مهريزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص60

1ـ عبدالواحی وافی، تساوی زن و مرد در حق آموزش و فرهنگ، ترجمه‌ي مهدی بهزادیان، ش 8، ص 41

پژوهشکده‌ي زنان دانشگاه الزهرا، مجموعه مقالات سمینار زن در یافته‌های نوین پژوهشی، ص 251

حبیب‌الله آموزگار، مقام زن درآفرینش (تهران: اقبال، چ دوم، 1355) ص 430

پژوهشکده‌ي زنان دانشگاه الزهرا، مجموعه مقالات سمینار زن در یافته‌های نوین پژوهشی، ص 251

حبیب‌الله آموزگار، پیشین، ص 430

دفتر توافق‌های بین‌المللی، قوانین و مقررات کشور، قانون اساسی سوئیس، ترجمه‌ي مهدی رستگار اصل (تهران: معاونت پژوهش و تدوین و تنقیح قوانین و مقررات کشور، چ اول، 1378) ص 29

جستجو
جستجوی پیشرفته جستجوی وب
تازه ها
سایت رایزنی فرهنگی ج.ا.ا در زاگرب به زبان کرواتی

صفحه ی فیس بوک  رایزنی فرهنگی ج.ا.ا در زاگرب

سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

سایت خبری آزاد نگار

سایت پایگاه اطلاع رسانی ایران و بالکان (ایربا )

سایت بنیاد اندیشه اسلامی

سایت مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف  اسلامی و علوم انسانی

سایت ایرانیان خارج از کشور

سایت دفتر مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای

سایت پایگاه اطلاع رسانی دولت

سایت خبرگزاری ج.ا.ا  (ایرنا )

سایت خبرگزاری قرآنی (ایکنا )

آموزش آن لاین زبان فارسی

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج.ا.ایران

دانشگاه تهران

رادیو ایران به زبان بوسنیایی
نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد
آمار بازدیدکنندگان
بازدید این صفحه: 1323
بازدید امروز : 139
بازدید این صفحه : 376822
بازدیدکنندگان آنلاين : 5
زمان بازدید : 2.2656

صفحه اصلی|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|پيوندها